Cumhuriyetin Eksiği: Cumhuriyetçilik!

Cumhuriyetin 91. yılındayız. Bir o kadar şansız bir dönemden geçiyoruz. Cumhuriyetin temel değerleri, ilkeleri önemsizleştirmekle kalmadı, büyük ölçüde yok edildi. Bugün artık, yasa, hukuk kavramları bir şey ifade etmiyor. İnsan ve yurttaş hakları noktasında epeyce gerilemiş durumdayız. Bu gelişmelerin hiçbiri şaşırtıcı değil. Daha cumhuriyet ilan edildiğinde güçlü bir muhalefetle karşılaşmıştı. Bu muhalefet iki noktadan besleniyor, motivasyonunu buradan alıyordu: Birincisi din, ikincisi etnik kimlik sorunuydu. Bazen bu iki muhalefet kanalı bir araya gelerek Cumhuriyet döneminde önemli ayaklanmalar gerçekleştirdi.

Cumhuriyet, bu iki sorunu çözebilirdi. Ama çözemedi. Bugün bu iki muhalefet hareketi Cumhuriyeti çökertiyor. Neden böyle olduğuna ilişkin epeyce tez bulunuyor. Ama bu tezlerin getirdiği açıklamaların yeterli olmadığını düşünüyorum. Çünkü bu tezler, nerede ise Cumhuriyeti kuranları, cumhuriyeti tercih etmelerinden dolayı suçlu gösterme amacını taşıyor. Oysa suçlu bulmak, sorunu çözmediği gibi cumhuriyetin kazanımlarını reddetmek için de gerekçe olamaz.

Cumhuriyeti 91. yıl önceki başladığı noktadan bugünkü geldiği nokta açısından değerlendirilirse Cumhuriyet devrimi tam bir mucizedir. Ama 91 yıl önceki Avrupa ile bugünkü Türkiye karşılaştırıldığında, mucize yerini başarısızlığa bırakıyor.

Tarihsel değerlendirmelerde olanların, yaşananların başka türlü olma, yaşanma imkânının olmamasından dolayı olduğu, yaşandığı bir ilke olarak kabul edilir. Mutlaka olanlar ve yaşananlar için çok farklı seçenekler o günlerde de vardı, ama o seçenekler, o günün tarih yapıcıları tarafından en güçlü seçenek olarak görülmemiştir yada o seçeneği ortaya koyanlar belirleyici olamamıştır. Bu nedenle tarihsel olaylarda suçlu aramak anlamsız ve demagojiden öte bir şey değildir. Ayrıca tarihsel olaylardan yola çıkıp bugünü kötüleyip, geçmişe güzelleme yapmak da aynı oranda bize bir şey kazandırmaz.

Avrupa ülkeleriyle 91 yıllık Cumhuriyetimizi karşılaştırdığımızda neden başarısız olduk? Elbette bir İngiltere, Almanya, Fransa olamazdık ama İspanya ve İtalya’dan daha ileri bir ülke olabilirdik. Neden bunu başaramadık?

Bu sorunun cevabını Atatürk, İnönü, Menderes, Demirel, Ecevit yanlışlar yaptı da ondan olamadık biçiminde vermek açıklama olarak bir değer taşımamaktadır. Bu liderlerin hepsinin hatalarına rağmen genel yönelimleri açısından Cumhuriyetin içinde kaldıklarını söylemek mümkündür. Bu liderlerin dönemini, Cumhuriyeti kendi çizgisinin dışına çıkarıp, bir restorasyon hareketi olarak değerlendiremeyiz. (Burada restorasyon terimini, eski haline döndürme anlamında Cumhuriyet öncesinin hâkim değerlerine, kurumlarına dönme olarak kullanıyorum.) Bazı tarih yazıcıları 1946 yılını esas alarak İnönü, bazıları Menderes dönemini bir restorasyon dönemi göstermektedirler ki bu yanlıştır. Darbe dönemleri zaten adı üzerinde darbe dönemidir. Bu dönemleri kesinti dönemleri olarak görmek gerekir. 12 Eylül’ün kendisinden önceki iki darbeden farkı bugün yaşanmakta olan restorasyon sürecinin toplumda zemin bulmasının önünü açmasında, güçlendirmesindedir.

Cumhuriyetimizin başarısızlığının temel nedeni, Cumhuriyetin Cumhuriyetçi bir siyasal hareketin üzerinde yükselmemesi, bu hareketin bir devrimi olmamasıdır.

Cumhuriyet, en büyük devrimdir, Cumhuriyetçi bir devrimdir. Ama cumhuriyetçi  siyasal hareketin değil, Cumhuriyetçi bir liderin öncülük ettiği bir devrimdir. Eğer bugün Cumhuriyet başarısız ise, temel sorunlarını çözememiş ise bunun temel nedeni cumhuriyetçi bir siyasi hareketin Cumhuriyet öncesinde ve sonrasında da oluşmamasıdır. Cumhuriyet Halk Partisi’ne Atatürkçülük olarak ifade edilen siyasi akıma rağmen gerçek budur. Cumhuriyetin Cumhuriyetçileri eksik kalmıştır.

Düşünce tarihimizin önemli simalarından biri olan ve 12 Eylül öncesinde öldürülen Cavit Orhan Tütengil “Atatürk’ü Anlamak ve Tamamlamak” adlı kitabında Atatürk’ü anlama konusunda onun fikri kaynaklarına inmeyi birinci görev olarak gösterir. Bu görevin gereği olarak  kendi okumalarımdan yola çıkarak gördüm ki Atatürk baştan sona siyaset felsefesi olarak cumhuriyetçiliği benimsemiş, özümsemiş biridir. Onun, 6 ilkenin ilk sırasına cumhuriyetçiliği koyması bir tesadüf değildir. Çünkü cumhuriyetçilik, tıpkı liberalizm, sosyalizm, muhafazakarlık gibi bağımsız ve bunlardan daha eski ve güçlü bir geleneğe sahip siyaset felsefesidir. Diğer 5 ilke, cumhuriyetçiliğin kendi içinde var ettiği ilkelerdir. Hepsinin kaynağı cumhuriyetçi siyaset felsefesidir. Cumhuriyetçiliğin içinde anlam kazanan ilkelerdir.

Cumhuriyetçiliği anlamadığımız sürece ulus kavramını, hukuk, yasa, yurttaş, bağımsızlık, özgürlük, adalet, ortak iyi, devrim, devlet kavramlarını anlayamayız.

Bizim günümüz sorunlarını anlamak için ulusalcılık kavramına değil, sol kavramının da gerçek sahibi olan cumhuriyetçiliği anlamaya ve kendimizi, devrimlerimizi bu siyaset felsefesi açısından yorumlamaya ihtiyacımız var. Ulusalcılık, çoğunlukla sosyalizm üzerinden cumhuriyet devrimlerinin okunmasıdır ve çıkış noktası yanlış olduğu için kendi içinde tutarsızdır.

Günümüzde liberalizmin, sosyalizmin, mufazakarlığın başarısızlığı karşısında cumhuriyetçiliğe yönelik ilgi epeyce artmış durumda. Quettin Skinner, Philip Petite, Maurizio Viroli gibi siyaset felsefecilerinin yazdıklarını okudukça Atatürk’ün ısrarla kendisini cumhuriyetçi olarak tanımlamasını çok daha iyi anladığımı düşünüyorum. Bizim eksiğimiz Cumhuriyeti, cumhuriyetin felsefesinden, cumhuriyetçilikten kopararak anlamak ve savunmaktır. Türkiye cumhuriyet yönetimine kavuştu ama o yönetimin felsefesine kavuşamadı.


İlgili yazılar

Torba Yasa Zonguldak’ta çuvalladı

Torba Yasa önce umut, sonra hüsran, ardından tepkiye dönüştü. Torba yasa Zonguldak’a çuvalladı. Maden işverenleri bir araya gelip asgari ücretle

15 Temmuz Katliam Yıldönümüdür!

15 Temmuz… Üzerinden bir yıl geçti. Bizim için çok tartışmalı, kuşkulu, şüpheli… Hala aydınlatılabilmiş değil. Arkasında kim var, kim organize

Bir Okuma Uzaklığında…

17 Nisan’a Doğru (1) yazımı “Hasan Âli Yücel’i, İsmail Hakkı Tonguç’u Ferit Oğuz Bayır’ı, Rauf İnan’ı anlatalım örneğin…” diye bitirmiştim.

Bir Cevap Yazın